20 jaar euro: volwassen maar niet volgroeid

“Het vertrouwen in de euro is de afgelopen twintig jaar alleen maar toegenomen.”

26-02-2019  De euro is dit jaar twintig geworden. De euro faciliteerde de mogelijkheden die de opening van de intra-Europese markt bood. De twintigjarige munt is een succes, maar niet in alle eurolanden in gelijke mate. Onderzoeksbureau Bloomberg zocht uit wat de valuta Europa heeft gebracht.

Het is verleidelijk om bij de twintigste verjaardag van de euro de levensloop van de munt te  beschrijven als een jongvolwassene. Hoe de pasgeborene aanvankelijk een couveusekindje was. Hoe hij na de eerste moeilijke peuterjaren plotseling een groeispurt onderging. Hoe hij flink aan het puberen sloeg en vader Draghi hem met enkele rake corrigerende tikken in het gareel moest zien te krijgen. Hoe hij tenslotte in rustiger vaarwater kwam, zonder dat hij de zorgen van zijn ouders helemaal kon wegnemen. Niet alleen de euro was op 1 januari 2019 jarig. Dat was ook de interne markt, die nog iets ouder is, van 1993, en dus vorig jaar zijn zilveren jubileum mocht vieren. De interne markt garandeert het vrije verkeer van personen, goederen, diensten en kapitaal en is voor de intra-Europese handel van grotere betekenis geweest dan de gezamenlijke munt. Hoezeer de lidstaten in die kwart eeuw met elkaar vervlochten zijn geraakt, bewijst de ontknoping - neem het woord gerust letterlijk - van de brexit.

De eurolanden binnen de EU
Figuur 1: De eurolanden binnen de EU.

 

Geboorte van een munt

Dat de munt de markt zou volgen, was destijds, begin jaren negentig, al bekend. Het besluit werd genomen in het kader van het Verdrag van Maastricht van 1992. Twaalf landen wisselden hun nationale valuta in voor de euro, met het Verenigd Koninkrijk, Zweden en Denemarken als belangrijkste uitzonderingen. Later, na de grote uitbreiding van de Europese Unie (EU) in 2004, volgden nog eens zeven landen. De laatste was Litouwen, vier jaar geleden. Voor 340 miljoen Europeanen is de euro hun munt.

Het is vaak gezegd: de euro is voornamelijk een politiek project, zoals de hele EU een politieke onderneming is, met de oorspronkelijke aartsvijanden Frankrijk en Duitsland als aanjagers. Na de val van de Sovjet-Unie wilde Duitsland zich herenigen. Maar om daar steun voor te verwerven van de andere Europese landen, Frankrijk voorop, moest het een enorme concessie doen: zijn oersterke D-mark opgeven. Een monetaire unie met één munt was de beste garantie voor een Europees Duitsland, en tegen een Duits Europa.

Maar dat de euro zijn bestaan te danken heeft aan politieke overwegingen, wil nog niet zeggen dat hij geen economische baten heeft gebracht. Zoals die ook te verwachten waren. Een gezamenlijke munt elimineert valutaschommelingen en beperkt het risico bij buitenlandse investeringen. Voor bedrijven vergroot het de kapitaalmarkt. Het vereenvoudigt het internationale betalingsverkeer, ook buiten de eurozone.

De balans

Heeft de euro dus zijn belofte waargemaakt? Na twintig jaar is het tijd om de balans op te maken. Bloomberg heeft dat onlangs gedaan in een studie waarvan de uitkomst in grote lijnen een bevestiging is van de vraag. De euro is succesvol, zij het niet in alle landen in even grote mate. Opvallend genoeg deelt Bloomberg Nederland in bij de groep met landen (waaronder Griekenland, Portugal en Ierland) die hun economie weliswaar versterkt hebben sinds de invoering van de euro, maar minder dan de kopgroep met onder andere Duitsland en België. Het beteugelen van de inflatie is volgens Bloomberg in Nederland met de komst van de euromunt verslechterd. Ook de kosten van arbeid lagen voor de crisis te hoog, vergeleken met de Europese concurrentie. Desondanks is de concurrentiekracht van Nederland er voor de crisis op vooruitgegaan (fig. 2). Een derde groep landen, met onder meer Frankrijk, Italië en Spanje, heeft verhoudingsgewijs het minst geprofiteerd, voornamelijk door het uitblijven van economische hervormingen. Het gevaar van een ‘Europa van twee snelheden’, waarbij de noordelijke helft productiever is dan de zuidelijke, ligt op de loer.

Euro - effect op meerdere aspecten - Bloomberg
Figuur 2: Het effect van de euro op meerdere aspecten. Bron: Bloomberg

 

Couveusejaren

Maar dat alles neemt niet weg dat de eurozone als geheel in omvang en qua invloed is gegroeid. Het is de enige munt die afdoet aan de hegemonie van de dollar. Opvallend is dat de verhouding tussen dollar en euro op dit moment op ongeveer hetzelfde peil is als twintig jaar geleden bij de start (1 euro is 1,14 dollar). Maar is de tussenliggende jaren heeft die waarde flink gefluctueerd, zo laat Bloomberg zien. Aanvankelijk daalde de waarde van euro tot een dieptepunt van 83 dollarcent in het jaar 2000 (de couveusejaren). Steunaankopen van de Europese Centrale Bank waren nodig om de koers te stutten. Op het moment dat in 2002 de eurobiljetten in omloop kwamen, drie jaar nadat de waarde van de deelnemende valuta was vastgeklonken in de Economische en Monetaire Unie (EMU), had dat nog maar weinig effect gesorteerd. Maar alsof de muntjes en de briefjes het bestaan van de euro bewezen, begon daarna de opmars. Die bereikte met 1,60 een hoogtepunt in 2008, en werd toen gestuit door de wereldwijde economische crisis. Die werd in de VS beter verteerd, waardoor de dollar kon bijtrekken, terwijl de euro juist in een crisis belandde omdat enkele individuele lidstaten zich niet aan begrotingsafspraken in het stabiliteitspact konden houden.

‘Alles wat nodig is’

Die crisis legde de gebreken van de euro bloot. De munt is ‘one size fits all’, terwijl de economieën van de afzonderlijke lidstaten sterk uiteenlopen, evenals de financiële cultuur. Een aantal zuidelijke lidstaten waren gewend om hun munt te devalueren als de schulden te hoog opliepen. Onder het nieuwe regime was dat niet langer mogelijk, waardoor de schulden bleven oplopen tot ze onhoudbaar werden. Portugal en Ierland raakten in grote problemen en voor Griekenland dreigde zelfs een vertrek uit de eurozone. Als dat was gebeurd, had dat tot een kettingreactie kunnen leiden die de zone uit elkaar had kunnen doen vallen.

Zover is het niet gekomen, dankzij veel kunst en vliegwerk: grote steunpakketten, opkoopprogramma’s, renteverlagingen, een bankenunie, het begin van een Europese begroting. Cruciaal was de beroemde uitspraak van ECB-president Mario Draghi, die verzekerde ‘alles wat nodig was’ te doen om de euro te redden. De rust keerde terug, maar het is een gespannen rust, zoals de strijd rondom de begroting van de nieuwe Italiaanse regering eind vorig jaar bewees. De euroscepsis neemt overal toe, de solidariteit tussen de lidstaten wordt op de proef gesteld. Dat kan het vertrouwen in de euro aantasten.

Vertrouwen

Zijn de voordelen van een gemeenschappelijke munt voor het bedrijfsleven bijna vanzelfsprekend, voor burgers liggen die veel minder voor de hand. Het is daarom bemoedigend dat het onderzoek van Bloomberg uitwijst dat het vertrouwen in de euro groot is, sterker nog, in de afgelopen twintig jaar gemiddeld genomen alleen maar is toegenomen. Zelfs in de crisislanden Griekenland, Portugal en Ierland is zestig tot zeventig procent van de bevolking tevreden met de munt. In Nederland is die steun nog groter. In alle landen die aan de euro meedoen is een meerderheid (meer dan vijftig procent) van de mensen positief, zelfs in Italië, al is dat een van de weinige landen waar de populariteit in vergelijking met twintig jaar geleden wel is afgenomen.

Frappant genoeg is de steun minder in landen die de euro nog niet hebben ingevoerd maar dat formeel wel van plan zijn. In Polen, Tsjechië, Hongarije, Bulgarije en Kroatië ligt die op of onder de vijftig procent. Alleen in Roemenië kijkt een bescheiden meerderheid uit naar aansluiting  bij de zone. Een verklaring voor wat lijkt op koudwatervrees geeft het onderzoeksbureau niet.

Trends in Export

Op 3 april worden de resultaten van Trends in Export 2019 gepresenteerd. Naast de resultaten van het onderzoek is er weer een prachtige combinatie van activiteiten samengesteld. Dit jaar met extra aandacht voor de EU en de interne markt. Het evenement wordt geopend door Rutger Mollee en Jan Peter Balkenende verzorgt een keynote. In de middag zijn er verschillende kennissessies over onder andere brexit, kansrijke markten en distributiemodellen.