Datawetenschapper over kunstmatige intelligentie in de logistiek: “AI is geen tovermiddel”

AI ofwel kunstmatige intelligentie lijkt in korte tijd overal te zijn. In de logistiek, handel en dienstverlening buitelen de toepassingen over elkaar heen. Ondernemers zien vooral kansen: efficiëntere processen, snellere analyses, minder menselijke fouten. Toch plaatst Marc Jacobs, datawetenschapper, statistisch consultant en eigenaar van MSJ Advies BV, daar kanttekeningen bij. Samen met Ronald Meester, hoogleraar Waarschijnlijkheidsrekening aan de VU Amsterdam, scheef hij het boek ‘De onttovering van AI – een pleidooi voor het gebruik van gezond verstand’. Daarin onderzoeken zij wat de technologische golf betekent voor ons werk en denken.

Volgens Jacobs is de vraag niet wat AI van ons overneemt, maar wat wij bereid zijn zelf op te geven. “We laten ons graag betoveren door techniek”, zegt hij. “Maar wie zich laat betoveren, vergeet al snel wie de regie heeft.” Jacobs herinnert zich het moment waarop ChatGPT in november 2022 ­verscheen nog goed. “Van de ene op de andere dag sprak iedereen over AI. Tot dat moment was het een onderwerp voor specialisten. Plotseling kon iedereen erover meepraten omdat het over taal ging, iets wat we allemaal gebruiken.”

Wat hem opviel, was de snelheid waarmee verwachtingen ontstonden. “Mensen riepen: dit gaat ons werk veranderen, dit lost alles op. Terwijl niemand echt begreep wat er onder de motorkap gebeurde.”

Valse belofte

In zijn ogen is dat de kern van wat hij de ‘valse belofte van techniek’ noemt. “Techniek belooft gemak, en dat klopt deels. Een vaatwasser of e-mail maakt het leven praktischer. Maar gemak betekent niet automatisch vrijheid. Denk aan de landbouw: wie vroeger acht uur nodig had om een veld te ploegen, doet dat nu in een uur. Alleen gebruikt hij de overige zeven uur niet voor rust, maar voor zeven extra velden. Dat patroon herhaalt zich steeds. Nieuwe techniek schept ruimte, maar die ruimte vullen we onmiddellijk weer met meer werk”, zegt Jacobs.

Dat geldt volgens hem ook in de logistiek. “Automatisering versnelt processen, maar maakt ze zelden eenvoudiger. Wie een systeem invoert, moet het blijven voeden, bijsturen en controleren. Het werk verandert van vorm, maar verdwijnt niet.”

Jacobs ziet hoe AI inmiddels een marketingwoord is geworden. “Op beurzen en in folders staat overal het label AI, vaak zonder dat het klopt. Veel toepassingen die slim lijken, zijn gewoon klassieke automatiseringsoplossingen. Een machine die dozen van A naar B verplaatst, is niet intelligent. Het volgt een patroon. Echte AI zou zelf kunnen oordelen of we iets anders moeten doen – en zover zijn we nog niet.”

Meerwaarde

Jacobs glimlacht: “Soms zeggen klanten tegen mij: ‘We willen ook iets met AI doen.’ Dan vraag ik: waarom? Meestal blijft het dan even stil. Dat is precies waar het misgaat. We zoeken techniek vóórdat we een probleem scherp hebben. Terwijl de juiste volgorde is: eerst het probleem begrijpen, dan pas kijken of technologie helpt.”

Jacobs vergelijkt het met een gereedschapskist. “AI is een van de instrumenten, niet het doel. Maar het woord heeft iets magisch. Zodra het valt, lijkt de discussie te stoppen. Dat is gevaarlijk, want het voorkomt dat we kritisch blijven.”

De belofte van kunstmatige intelligentie is dat ze werk uit handen neemt. In werkelijkheid ontstaat volgens Jacobs vaak het tegenovergestelde. “We schrijven sneller met ChatGPT, maar besteden meer tijd aan controle. We moeten nagaan of de informatie klopt, of de toon goed is, of de bron betrouwbaar is. Het creatieve proces verandert in een controleproces.” Hij ziet dit als een wezenlijke verschuiving. “Controleren is een andere hersenfunctie dan creëren. Het vraagt om detailgericht denken, niet om verbeelding. Daardoor wordt het werk mentaal zwaarder, terwijl we juist dachten het lichter te maken.”

Ook bij datagedreven bedrijven ziet hij dat effect. “In plaats van zelf beslissingen te nemen, wachten mensen op wat het systeem zegt. Ze voeren minder uit, maar controleren meer. En hoe meer we controleren, hoe afhankelijker we worden.”

Afhankelijkheid

Volgens Jacobs is die afhankelijkheid het echte risico van AI. “Achter vrijwel elke toepassing zitten grote technologiebedrijven met hun eigen belangen. Wie denkt dat data veilig zijn omdat er een vinkje bij ‘niet gebruiken voor training’ staat, onderschat hoe die systemen werken. Data zijn de brandstof. Geen enkel bedrijf laat die liggen.”

Hij noemt het voorbeeld van supermarkten met zelfscankassa’s. “Klanten krijgen daar een risicoscore. Wie vaak fouten maakt of onregelmatig scant, wordt vaker gecontroleerd. Dat is efficiënt, maar ook ongemerkt. Zo’n mechanisme sluipt overal binnen, ook in bedrijfssoftware. Het lijkt onschuldig, maar het beïnvloedt gedrag.”

Voor ondernemers in handel en logistiek is dat volgens hem een belangrijk inzicht. “Wie processen automatiseert, bouwt afhankelijkheid in. Als de leverancier zijn voorwaarden wijzigt of de dienst stopt, staat je operatie stil. Daarom moet je nadenken over autonomie. Welke systemen kun je zelf beheren? En welke kennis wil je in huis houden?”

De analoge mens

Jacobs maakt zich vooral zorgen over de manier waarop we leren omgaan met technologie. “We hebben generaties opgevoed die weten hoe iets werkt zonder handleiding. Maar kinderen van nu groeien op in een wereld waarin bijna alles digitaal gaat. Ze leren niet meer hoe iets zonder het hulpmiddel kan.”

Ook in het bedrijfsleven geldt dat principe. “Een vrachtwagenchauffeur vertrouwt op navigatie, een planner op data-analyse. Allemaal nuttig, maar er moet altijd iemand zijn die weet wat te doen als het systeem faalt. Een piloot leert nog steeds vliegen zonder automatische piloot. Dat zouden we in andere sectoren niet mogen vergeten.”

Volgens Jacobs zitten we niet in een revolutie, maar in een nieuwe ronde van automatisering. “Wat ChatGPT heeft gedaan, is de aandacht voor AI vergroten. Maar inhoudelijk is het een herhaling van zetten: meer rekenkracht, meer data, meer beloften. Het verandert onze fundamentele vraag niet: wat levert het ons op, en wie profiteert?”

Hypecyclus

Jacobs verwijst naar de zogeheten hype­cyclus. “Eerst big data, toen data science, nu AI. Iedere keer volgt dezelfde curve van verwachtingen en teleurstellingen. Ondertussen worstelen veel bedrijven nog met iets basaals als databeheer. Ik kom regelmatig organisaties tegen die honderden losse Excel-bestanden gebruiken. Dan is de roep om AI vooral een teken van ongeduld.”

Jacobs pleit in zijn boek niet voor minder technologie, maar voor meer gezond verstand. “AI is een hulpmiddel, geen vervanging van menselijk oordeel. Gezond verstand is het vermogen om te overzien wat je doet en waarom. Dat kunnen machines niet.” Hij waarschuwt voor het idee dat kunst­matige intelligentie maatschappelijke problemen oplost. “AI lost geen klimaat­verandering of personeelstekorten op. Het kan helpen bij analyses, maar de keuzes blijven menselijk. Technologie vergroot wat er al is: als onze uitgangspunten scheef zijn, versterkt AI die scheefheid.”

Daarom is kritisch nadenken volgens hem de belangrijkste vaardigheid van deze tijd. “Niet elk probleem vraagt om technologie. Soms is het antwoord juist: minder doen of anders organiseren. Dat geldt zeker in de logistiek, waar optimaliseren vaak het hoogste doel is. Maar niet alles wat kan, moet.”

Mens eerst, AI daarna

Jacobs ziet een langzaam groeiende bewustwording. “Na de eerste euforie over ChatGPT merk ik dat het gesprek verandert. Mensen stellen vragen over verantwoordelijkheid, over kennisverlies, over de invloed op onderwijs en werk. Dat is positief.” Voor ondernemers betekent dat volgens hem: technologie bewust inzetten en menselijke kennis centraal houden. “Gebruik AI voor ondersteuning, niet als leidraad. Een systeem kan patronen herkennen, maar geen context begrijpen. Die context is wat ondernemers onderscheidt. Zij weten waarom iets gebeurt, niet alleen dát het gebeurt.”

Hij waarschuwt dat juist het massale gebruik van AI het onderscheidend vermogen van bedrijven kan verkleinen. “Wie denkt dat hij zich onderscheidt met slimme technologie, komt bedrogen uit. Zodra iedereen dezelfde hulpmiddelen gebruikt, verdwijnen de verschillen. Dan is niet de techniek maar het menselijke inzicht de enige manier om waarde te creëren.”

Jacobs ziet dat als een kans. “De komende jaren wordt het vermogen om te interpreteren belangrijker dan het vermogen om te automatiseren. Bedrijven die dat begrijpen, blijven wendbaar, ook als systemen veranderen. Uiteindelijk draait het om vakmanschap, en dat kun je niet automatiseren.”