EU-sancties tegen Rusland: anti-ontwijkingsregels verhogen druk op Europese bedrijfsleven

Wie terugkijkt op de ontwikkeling van de sancties van de Europese Unie (EU) tegen Rusland sinds 2014, ziet een duidelijke rode draad: wat begon als een pakket export‑ en investeringsverboden, is uitgegroeid tot een breed juridisch raamwerk dat steeds verder wordt uitgebreid en aangescherpt.

Die aanscherping komt niet uit de lucht vallen. Rusland gebruikt derde landen om Europese exportverboden te omzeilen. De Europese Commissie (hierna: Commissie) bevestigt dit al jaren in de guidance documents die ze op haar website publiceert. Daarin geeft de Commissie ter ondersteuning van nationale toezichthouders en marktdeelnemers richtsnoeren rond de sancties die ze heeft vastgesteld vanwege de militaire agressie van Rusland tegen Oekraïne en de betrokkenheid van Belarus daarbij. Europese bedrijven moeten rekening houden met omleidingsroutes, ondoorzichtige handelsstromen en complexe logistieke constructies die legaal lijken, maar bedoeld zijn om sancties te omzeilen.

Ingrijpende ontwikkeling

Met recentere sanctiepakketten heeft de EU daarop gereageerd door het sanctiestelsel steeds meer om te vormen tot een anti‑ontwijkingsregime. Niet alleen de verboden zijn aangescherpt, maar ook de verplichtingen voor bedrijven om te voorkomen dat hun handel alsnog Rusland bereikt. Lang niet alle bedrijven realiseren zich hoe ingrijpend die ontwikkeling is. Wat ooit een afgebakend compliancevraagstuk was, vraagt inmiddels om structurele due diligence‑inspanningen. Ook raakt het nieuwe anti-ontwijkingsregime een breed spectrum aan bedrijfsprocessen: van KYC‑procedures, financiële controles en contractmanagement tot logistiek, supply chains en groepsgovernance.

De Commissie heeft in FAQ‑documenten en guidance notes uiteengezet welke maatregelen ze van ondernemingen verwacht om het ontwijken van sancties te voorkomen. De kern is dat klassieke due diligence‑processen niet langer volstaan. Van bedrijven wordt een diepgaand risicogebaseerd zorgvuldigheidsonderzoek verwacht, dat nadrukkelijk oog heeft voor mogelijke omleidingen via derde landen.

Geen papieren exercitie

Vooral common high priority-goederen (CHP) krijgen bijzondere aandacht, zoals elektronische componenten die kunnen worden verwerkt in drones of wapensystemen. De CHP‑lijst bevat goederen die daadwerkelijk in Russische wapensystemen zijn aangetroffen en daarom het grootste militaire risico vormen. De Commissie benadrukt dat bedrijven transacties met dergelijke veelvoorkomende prioritaire producten structureel moeten toetsen aan aanvullende risico‑indicatoren, variërend van ongebruikelijke handelsroutes tot onduidelijke eind­gebruikers. Deze enhanced due diligence is geen papieren exercitie, maar een wezenlijk onderdeel van verantwoord handels‑ en risicomanagement.

Naast de CHP‑goederen vraagt de Commissie ook bijzondere aandacht voor haar lijst met economically critical goods. Hiermee zijn industriekritische goederen te identificeren die Rusland nodig heeft om zijn (oorlogs)economie draaiende te houden. Die vallen daarom ook onder de verhoogde aandacht van de Commissie. De in februari 2025 geactualiseerde lijst van economisch kritieke goederen bevat producten waarvan Rusland, ondanks de sancties, nog altijd in aanzienlijke mate afhankelijk blijft van Europese toelevering. Zelfs wanneer deze goederen via derde landen worden omgeleid. Het gaat onder meer om ijzer en staal, machines, elektronica, voertuigen, schepen en andere vaartuigen. Daarmee biedt de lijst een kader voor ondernemingen die hun due diligence‑verplichtingen willen versterken. De lijst is ook een belangrijk hulpmiddel voor exporteurs, douanediensten en handhavingsinstanties in partnerlanden van de EU om gerichte maatregelen te nemen tegen pogingen tot sanctieomzeiling.

Bij de verkoop, levering, overdracht of uitvoer van bepaalde gevoelige goederen aan afnemers buiten de EU moeten bedrijven een contractuele clausule opnemen die de wederuitvoer naar of voor gebruik in Rusland verbiedt. Deze verplichting is met het twaalfde sanctiepakket vastgelegd in artikel 12 octies van Verordening 833/2014. Partnerlanden van de EU zijn uitgezonderd van deze verplichting. De zogenoemde no re‑export to Russia‑clausule moet ook passende corrigerende maatregelen bevatten. Zoals beëindiging van leveringen, boetes, audit‑ en informatieverplichtingen. Bij schending door de contractpartij geldt een meldplicht.

Een belangrijk juridisch element is dat af­­nemers van buiten de EU niet automatisch onderworpen zijn aan de beperkende maatregelen van de EU. Hun jurisdictie kan geen of aanzienlijk lichtere maatregelen tegen Rusland kennen. Door de verplichte opname van de no re‑export to Russia‑clausule ontstaat echter een contractuele band, waardoor de EU de reikwijdte van haar beperkende maatregelen feitelijk uitbreidt naar landen buiten de EU. Dit instrument maakt het voor de EU mogelijk om het ontwijken van sancties via derde landen aanzienlijk lastiger te maken, zonder dat de traditionele jurisdictieclausule is gewijzigd.

Best efforts‑verplichting

Een fundamentele vernieuwing is ook artikel 8 bis, de best efforts-verplichting. Dit artikel bepaalt dat EU‑bedrijven alles in het werk moeten stellen om te voorkomen dat rechtspersonen, entiteiten of lichamen van buiten de EU waarvan zij eigenaar zijn of waarover zij zeggenschap uitoefenen, meedoen aan activiteiten die de beperkende maatregelen van de EU tegen Rusland ondermijnen. De best efforts-verplichting betekent volgens de Commissie dat ondernemers alle maat­regelen moeten treffen die geschikt, nood­zakelijk en haalbaar zijn om het zojuist genoemde doel te bereiken.

Bij de maatregelen die EU-ondernemingen kunnen nemen, kun je denken aan groepsbrede sanctieprocedures, trainingen, interne rapportagelijnen, beperken van toegang tot intellectueel eigendom of technologie, en voorafgaande goedkeuring van risicovolle transacties. Dit laatste houdt in dat als een niet-EU-dochter een risicovolle transactie zou hebben, het moederbedrijf in de EU intern zou moeten afdwingen dat zij daar vooraf goedkeuring aan geeft. Deze anti-ontwijkingsbepaling zorgt dat het sanctieregime van de EU aanzienlijk aan slagkracht wint en de facto extraterritoriaal werkt.

Traditioneel verbood artikel 12 van Verordening 833/2014 deelname aan activiteiten die tot doel of gevolg hebben dat sancties worden omzeild, wanneer dit bewust en opzettelijk gebeurde. Dit was conform de standaardtekst voor het generieke omzeilingsverbod zoals dat al vele jaren standaard in de beperkende maatregelen van de EU was geformuleerd. Maar in 2024 is de tekst aangescherpt: ook wanneer iemand niet bewust op omzeiling aanstuurt, maar wél weet dat deelname aan een activiteit tot ontwijking kan leiden en die kans bewust accepteert, valt dit onder het verbod. Dit is exact wat in het Nederlandse strafrecht ‘voorwaardelijk opzet’ wordt genoemd.

Het betekent dat bedrijven niet langer alleen in overtreding zijn wanneer ze bewust meewerken aan omzeiling. Ook wanneer ze red flags zien maar niets doen, of risico’s op de koop toe nemen, is sprake van een schending. Het lijkt een kleine toevoeging, maar juridisch heeft dit grote gevolgen. Naast bewust en opzettelijk omzeilen van sancties valt nu ook deelname aan activiteiten waarbij een bedrijf wéét dat ontwijking kan optreden en die kans bewust aanvaardt, onder het verbod.

Verplicht meewerken

Sinds medio 2023 versterkt artikel 6ter van Verordening 833/2014 de ontwikkeling dat EU‑sanctiemaatregelen in toenemende mate gericht zijn op het actief tegengaan van sanctieontwijking, onder meer door de ingevoerde meldings‑ en medewerkingsplicht. Bedrijven moeten relevante informatie die de uitvoering van de sancties vergemakkelijkt, binnen twee weken aan de bevoegde autoriteiten verstrekken. Bovendien zijn ze verplicht om mee te werken aan verificaties, behalve bij vertrouwelijke advocaat‑cliëntcommunicatie. Hiermee is de informatie‑ en medewerkingsplicht een expliciet instrument geworden om ontwijking zichtbaar te maken en tegen te gaan.

Anti-circumvention tool

Op 6 februari 2026 maakte de Commissie bekend dat ze met het 20e sanctiepakket tegen Rusland opnieuw scherp inzet op het tegengaan van sanctieontwijking. Hiervoor wil ze de nieuwe anti-circumvention tool activeren. Dit instrument verbiedt de export van risicogoederen, zoals CNC-machines en radioapparatuur, naar derde landen waar een groot risico bestaat dat ze alsnog aan Rusland worden doorverkocht. Het doel is om Russische toegang tot technologie met zowel civiele als militaire toepassingen verder te blokkeren en zo het omzeilen van eerdere sancties effectief te frustreren.

Voor ondernemers betekent de focus op anti-ontwijking dat hun organisatie op meerdere fronten in beweging moet komen. Het is nodig om contracten met afnemers buiten de EU te actualiseren door de vereiste clausules en afdwingbare corrigerende maat­regelen op te nemen. Zoals het recht om leveringen onmiddellijk op te schorten, het contract te beëindigen en een contractuele boete op te leggen bij niet-naleving.

Tegelijkertijd vraagt het sanctieregime om een herijking van het zorgvuldigheidsonderzoek. Bedrijven moeten risico’s systematisch beoordelen, documenteren en handel mogelijk weigeren. Daarnaast verschuift de aandacht naar de groepsstructuur. Onder­nemingen moeten een helder sanctiebeleid vastleggen, buitenlandse dochtermaatschappijen actief aansturen en trainen, en naleving aantoonbaar afdwingen.

Van verboden naar aansprakelijkheid

De nieuwe EU‑regels tegen sanctieontwijking brengen een verschuiving teweeg van verboden naar aansprakelijkheid voor risico’s. Ondernemers moeten niet alleen kijken naar wat ze doen, maar ook naar wat er kán gebeuren met hun goederen, kennis en geldstromen in de keten. Met enhanced due diligence, verplichte clausules, best efforts en ‘voorwaardelijk opzet’ is sanctiecompliance uitgegroeid tot een kerncompetentie.