Europa klem tussen de VS en China: strategische autonomie in een multipolaire wereld

Reflecterend op de oorsprong van de Amerikaanse hegemonie, betoogt politicoloog John Ikenberry dat de overwinnaar van een oorlog tussen grootmachten drie opties heeft: imperialisme, isolationisme of institutionalisering. Bij de derde optie sluit de leidende macht een soort van overeenkomst met haar zwakkere partners. Ze stemt ermee in haar macht op een relatief gematigde en voorspelbare manier uit te oefenen, en accepteert zelfs geïnstitutionaliseerde beperkingen van haar macht. In ruil daarvoor accepteren de partners de legitimiteit van het systeem. Dit is de ‘logica van strategische terughoudendheid’. De supermacht ruilt kortetermijnwinsten in voor invloed op de lange termijn. Door het expliciet afwijzen van die logica onderscheidt de regering van president Donald Trump zich van haar voorgangers. Dit maakt de VS onvoorspelbaarder en agressiever.

Chinees handelsoverschot

China vormt een andere bedreiging voor de economische veiligheid, het industriële concurrentievermogen en de welvaart van het Europese continent. China's handelsoverschot van een biljoen Amerikaanse dollar is het resultaat van structureel beleid, maar ook van een fundamentele zwakte van zijn economische model. De Chinese vastgoedcrisis sleept zich al vier jaar voort, met eind 2025 nog steeds recordbrekende prijsdalingen. Chinese huishoudens zien hun vermogens verdampen, en hun consumptie is logischerwijs historisch zwak. In combinatie met onverminderde overheidsstimulering aan de aanbodzijde leidt dat tot aanhoudende deflatie. De producentenprijsindex vertoont al drie jaar lang een dalende trend.

De economische dynamiek in China heeft direct effect op de EU. De nominale wisselkoers van de Chinese renminbi is al jaren stabiel, terwijl door deflatie de reële waarde is ingestort. Uit schattingen blijkt dat de renminbi zo’n 30 tot 40 procent ondergewaardeerd is. De Chinese efficiëntie ten opzichte van de EU is grotendeels te danken aan ‘prijsconcurrentievermogen’ door dalende producentenprijzen en depreciatie van de renminbi. Het is een exportmodel zonder winst waarbij Chinese bedrijven door prijsoorlogen hun marges zien krimpen, en door overcapaciteit op de thuismarkt gedwongen zijn te exporteren. Al een paar jaar werven Chinese bedrijven meer voor buitenlandse dan voor binnenlandse functies.

Greenfieldprojecten

We zien ook een herschikking van mondiale financiële stromen. China was in 2025 voor het eerst een netto-crediteur die de Amerikaanse buitenlandse investeringen overtreft. Het recordhandelsoverschot van China leidt tot een nieuwe fase van Chinese buitenlandse investeringen. Waar het Chinese overschot voorheen in Amerikaanse staatsobligaties belandde, wordt het kapitaal nu gebruikt voor het financieren van nieuwe fabrieken in het buitenland. Greenfieldprojecten waren goed voor meer dan 85 procent van de Chinese buitenlandse investeringen in de eerste drie kwartalen van 2025, aldus de Rhodium Group. China investeerde vooral in AI-gerelateerde infrastructuur, biotechnologie, farmacie en de automobielindustrie, en richtte zich daarbij steeds meer op Zuidoost-Azië en Afrika.

De VS trekken steeds meer investeringen aan vanuit ontwikkelde economieën. Aan de andere kant daalden de nieuwe Chinese investeringen in Europa voor het tweede opeenvolgende jaar en verschoven ze verder van West-Europa naar Zuid- en Oost-Europa, met Servië en Spanje als belangrijkste bestemmingen in 2024.

De valutadynamiek ondermijnt ook de strategie van Brussel om Chinese bedrijven aan te moedigen hun productie in Europa te lokaliseren. Exporteren vanuit China is aantrekkelijker en bedrijven hebben minder prikkels om inkomsten in renminbi om te zetten in euro's voor investeringen in Europa.

Voor Europese bedrijven vormt China niet langer een markt, maar vooral een leermogelijkheid om het concurrentievermogen te herwinnen door het aangaan van samenwerkingen en aantrekken van investeringen. In deze nieuwe multipolaire wereld dicteren multinationals niet langer de regels; ze zijn slachtoffers of overlevers van geopolitiek in een tijd van redundantie in plaats van efficiëntie.

Hoe moet de EU zich verhouden tot die transactionele orde? Waar de eerste regering-Trump zich richtte op great power competition met China, lijkt de huidige opstelling eerder een van great power condominium, waarbij grootmachten de wereld verdelen in invloedssferen. President Trump heeft het concept van de ‘G2’ nieuw leven ingeblazen, voorafgaand aan de top met de Chinese president Xi Jinping in oktober 2025. In de nasleep van de financiële crisis sloten de VS en China in 2009 een pact voor de aanpak van mondiale uitdagingen.

Door te refereren aan een G2 heeft Trump een symbolische deur geopend. Hij erkent hiermee de gelijkwaardigheid van Beijing op een wijze die eerdere Amerikaanse leiders vermeden. Het suggereert de wens voor een deal waarin Washington en Beijing samen de wereldpolitiek bedrijven. Dit klinkt Xi als muziek in de oren. Bij andere landen in Azië wekt de G2 aanzienlijke angst op. Ze zien dat de VS zich schikken naar de voorkeuren van China in Azië, die mogelijk ten koste gaan van hun eigen belangen.

Zinloos

Het is zinloos invloedssferen binnen een moreel kader te plaatsen; ze zijn een natuurlijk gegeven. Iedere staat heeft in zijn directe omgeving zowel grotere belangen als grotere beïnvloedingscapaciteiten. Hierdoor ontstaan formele of informele invloedssferen. Het begrijpen van dit gegeven is iets anders dan het gebruiken van invloedssferen als organiserend principe, zoals de regering-Trump doet. Die veronderstelt namelijk ten onrechte dat dit conflicten vermindert en de veiligheid bevordert. Maar invloedssferen werken het best wanneer ze nauwelijks zichtbaar zijn. En wanneer de grootmacht als welwillend en legitiem wordt beschouwd en de door haar gecreëerde orde impliciet wordt geaccepteerd. Met hun agressieve houding hebben de VS hun goodwill echter verspeeld. Het zal de getroffen kleine en middelgrote mogendheden (zoals in Europa) ertoe aanzetten hun autonomie te versterken.

Chinese commentatoren smullen van de trans-Atlantische breuk na het Groenland-debacle. Europa’s focus op de-risking wordt vanuit Chinees perspectief niet gezien als een autonome strategische keuze, maar als een in Washington bedachte agenda. Hierbij negeert China gemakshalve de structurele Europese zorgen over afhankelijkheden. Van Europa wordt verlangd dat het zijn markten openhoudt, technologie laat blijven stromen en dat het zich afzijdig houdt van initiatieven die als ‘indamming’ van China worden gezien. Met andere woorden: houd je koest. Dat is geen basis voor gelijkwaardige betrekkingen. China is daarom niet het antwoord op ons probleem met de VS.

Europa bevindt zich in een tijdperk van systeemrivaliteit, waarin geo-economie, machtsprojectie en economische dwang structurele kenmerken zijn van de internationale orde. De op regels gebaseerde reflex van Brussel volstaat niet langer. De centrale opdracht is tweeledig: de eigen slagkracht vergroten en de externe beïnvloedingscapaciteit versterken. In de woorden van de Canadese premier Mark Carney: “Niet langer primair vertrouwen op de kracht van waarden, maar op de waarde van kracht.” Dit vereist institutionele hervormingen die snelle en coherente besluitvorming mogelijk maken. Zoals het beperken van nationale veto’s, een verdere centralisatie van het buitenlandbeleid en een proactieve inzet van instrumenten zoals het anti-dwanginstrument ofwel de ‘handelsbazooka’.

Tegelijkertijd moet de EU haar economische macht strategisch benutten door het versterken van de eigen industrie, integratie van beleidsdomeinen en conditionele markttoegang als geopolitiek hefboominstrument. Ondertussen is het zaak dat de EU strategische afhankelijkheden terugdringt. Extern moet Europa coalities rondom specifieke kwesties vormen met gedifferentieerde regels en wederkerige verplichtingen.

Hierbij is van belang dat Brussel in de eigen regio dominant optreedt, en de integratie met Canada en het Verenigd Koninkrijk verdiept. Samenwerking met de landen van het Comprehensive and Progressive Agreement for Trans-Pacific Partnership, met Japan voorop, kan een brug slaan tussen Oost en West. Ook leidt dit mogelijk tot het behoud van elementen van de orde van de Wereldhandelsorganisatie, en het vergroten van de druk op de VS, China en Rusland. Feit is wel dat Europa de komende jaren voorlopig in een kwetsbare positie blijft. Die periode moeten we slim zien te overbruggen.

Kantelpunt

De beste overlevingsstrategie voor handels- en productie­bedrijven is ervoor zorgen dat ze wendbaar en veerkrachtig worden. Het is veel beter om uit vrije wil langzaam en geleidelijk te bewegen, dan gedwongen te worden om snel te bewegen. Een voorbeeld is de Japanse autofabrikant Toyota, die zijn toeleveringsketen drastisch hervormde na de aard­beving in 2011. Het bedrijf bracht meerdere lagen van leveranciers in kaart om vroegtijdig risico’s te signaleren, en gaf betrouwbare productieprognoses tot drie jaar vooruit. Toyota ontwikkelde flexibiliteit in ontwerp en productie, met onderdelen gecategoriseerd naar belangrijkheid met specifieke voorraadeisen. Wie investeert in veerkracht en wendbaarheid, vergroot overigens niet alleen zijn overlevingskansen. Wat vandaag als verval wordt gezien, kan het begin zijn van een sterker Europa.